خوب و بد ِ قرص اولانزاپین

اولانزاپین چیست و برای چه بیماری‌هایی تجویز می‌شود؟ آیا باعث چاقی می‌شود؟ دوز مناسب آن چقدر است و مهم‌ترین عوارض اولانزاپین چیست؟

اولانزاپین یکی از داروهای ضدروان‌پریشی نسل دوم است که سال‌هاست در درمان برخی اختلالات جدی روان‌پزشکی استفاده می‌شود. برخلاف تصوری که گاهی در میان بیماران وجود دارد، تجویز اولانزاپین الزاماً به این معنا نیست که فرد «روان‌پریش» است؛ اما از طرف دیگر، نباید هر تجویزی از اولانزاپین را به معنای مناسب بودن آن برای اضطراب، وسواس یا افسردگی دانست.

اولانزاپین در درجه اول برای اسکیزوفرنی و مانیا یا اپیزودهای مختلط در اختلال دوقطبی نوع اول کاربرد دارد و در درمان نگهدارنده دوقطبی نیز استفاده می‌شود. همچنین ترکیب اولانزاپین و فلوکستین برای برخی موارد افسردگی دوقطبی و افسردگی مقاوم به درمان اندیکاسیون دارد.

اولانزاپین چگونه اثر می‌کند؟

توضیح قدیمی و ساده‌شده‌ای که می‌گوید «اولانزاپین با کم کردن دوپامین مغز را آرام می‌کند» دقیق نیست.

اولانزاپین روی چندین سیستم انتقال‌دهنده عصبی اثر می‌گذارد و از جمله با مهار گیرنده‌های دوپامین D2 و سروتونین ۵-HT2A، فعالیت برخی مدارهای عصبی مرتبط با روان‌پریشی، خلق و رفتار را تعدیل می‌کند.

به همین دلیل اثر آن فقط به «کاهش دوپامین» محدود نمی‌شود.

اولانزاپین بیشتر برای چه بیماری‌هایی استفاده می‌شود؟

۱. اسکیزوفرنی

یکی از کاربردهای اصلی اولانزاپین درمان اسکیزوفرنی است؛ به‌ویژه برای علائمی مانند توهم، هذیان، آشفتگی و برخی اختلالات شدید در سازمان‌دهی فکر.

درمان معمولاً با دوز مشخصی آغاز می‌شود و بر اساس پاسخ درمانی و عوارض تنظیم می‌شود.

۲. مانیا در اختلال دوقطبی

اولانزاپین از داروهای مؤثر در درمان اپیزودهای مانیا یا مختلط در اختلال دوقطبی نوع اول است و در برخی بیماران برای درمان نگهدارنده نیز استفاده می‌شود.

در مواردی نیز همراه با داروهایی مانند لیتیوم یا والپروات تجویز می‌شود.

۳. افسردگی مقاوم به درمان

اینجا یک نکته مهم وجود دارد که در نسخه قدیمی این مقاله نیاز به اصلاح داشت:

اولانزاپین به‌تنهایی داروی استاندارد برای افسردگی مقاوم به درمان نیست.

ترکیب اولانزاپین + فلوکستین برای بزرگسالانی که به درمان‌های مناسب ضدافسردگی پاسخ کافی نداده‌اند، کاربرد دارد. همچنین این ترکیب برای اپیزودهای افسردگی مرتبط با دوقطبی نوع اول نیز استفاده می‌شود.

بنابراین اگر پزشکی اولانزاپین را در فرد مبتلا به افسردگی تجویز کند، باید دید با چه هدفی و در چه ترکیبی آن را تجویز کرده است.

۴. اضطراب و وسواس

اولانزاپین داروی اصلی درمان اضطراب یا وسواس فکری ـ عملی نیست.

با این حال، روان‌پزشک ممکن است در بعضی شرایط خاص و به صورت کمکی و خارج از اندیکاسیون اصلی از یک داروی ضدروان‌پریشی استفاده کند؛ برای مثال وقتی علائم شدید، پیچیده یا مقاوم به درمان‌های معمول وجود دارد.

بنابراین نباید اولانزاپین را در کنار داروهای اختصاصی اضطراب و وسواس، یک درمان معمول و خط اول دانست.

۵. بی‌اشتهایی عصبی

اولانزاپین گاهی به صورت کمکی در برخی بیماران مبتلا به بی‌اشتهایی عصبی مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ به‌خصوص در شرایطی که افزایش وزن و کاهش اشتغال ذهنی بیمار با غذا و وزن هدف درمان باشد.

اما درمان اصلی بی‌اشتهایی عصبی همچنان بر بازگرداندن وضعیت تغذیه‌ای، روان‌درمانی تخصصی و مراقبت چندرشته‌ای استوار است. بنابراین نباید اولانزاپین را درمان اصلی این بیماری معرفی کرد.

دوز اولانزاپین چقدر است؟

دوز اولانزاپین به تشخیص، سن، وضعیت جسمی، حساسیت فرد به دارو و داروهای هم‌زمان بستگی دارد.

در بزرگسالان مبتلا به اسکیزوفرنی، دوز شروع معمول طبق برچسب دارویی می‌تواند ۵ تا ۱۰ میلی‌گرم یک بار در روز باشد و دوز هدف معمول ۱۰ میلی‌گرم در روز است.

در مانیا، دوز شروع بزرگسالان معمولاً ۱۰ یا ۱۵ میلی‌گرم در روز است و در صورت استفاده همراه با لیتیوم یا والپروات، دوز شروع معمول ۱۰ میلی‌گرم است. در ترکیب با فلوکستین نیز دوز آغازین متفاوت است.

این اعداد برای اطلاع عمومی هستند و به هیچ عنوان به معنای توصیه به شروع یا تغییر دوز توسط بیمار نیستند.

آیا اولانزاپین باعث چاقی می‌شود؟

بله؛ افزایش وزن یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف اولانزاپین است.

اولانزاپین در مقایسه با بسیاری از داروهای ضدروان‌پریشی می‌تواند اشتها و وزن را به شکل قابل توجهی افزایش دهد و با افزایش قند خون و چربی‌های خون همراه باشد.

بنابراین مسئله فقط «چاق شدن» نیست. در بعضی افراد، درمان می‌تواند با افزایش خطر اختلال قند خون، دیابت و مشکلات متابولیک همراه شود.

به همین دلیل، وزن و وضعیت متابولیک بیمار باید از ابتدا مورد توجه قرار گیرد. این موضوع در نوجوانان اهمیت بیشتری دارد، زیرا احتمال افزایش وزن و اختلال چربی خون در آنها بیشتر گزارش شده است.

مهم‌ترین عوارض اولانزاپین

عوارض احتمالی بسته به فرد و دوز مصرفی متفاوت است، اما مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

– خواب‌آلودگی و احساس سنگینی
– افزایش اشتها
– افزایش وزن
– خشکی دهان
– یبوست
– سرگیجه و افت فشار هنگام تغییر وضعیت
– خستگی
– بی‌قراری در برخی افراد
– افزایش قند خون
– افزایش چربی خون
– اختلالات قاعدگی یا افزایش پرولاکتین در برخی افراد
– اختلالات حرکتی مانند پارکینسونیسم، آکاتیزی یا در مصرف طولانی‌مدت، دیسکینزی دیررس

عوارض شدید و نادر نیز وجود دارند؛ از جمله سندرم نورولپتیک بدخیم، تشنج، برخی واکنش‌های شدید حساسیتی و اختلالات خونی. بنابراین در صورت بروز علائم غیرمعمول و شدید، ارزیابی پزشکی ضروری است.

آیا اولانزاپین قند خون را بالا می‌برد؟

این یکی از مهم‌ترین نکاتی است که هنگام تجویز اولانزاپین باید در نظر گرفته شود.

در فردی که از قبل چاقی، دیابت، پیش‌دیابت، چربی خون بالا یا سابقه خانوادگی بیماری‌های متابولیک دارد، پزشک باید این خطر را در انتخاب دارو و برنامه پایش در نظر بگیرد.

به همین دلیل، بررسی وزن، فشار خون، قند خون یا HbA1c و چربی‌های خون قبل و در طول درمان اهمیت دارد.

اولانزاپین و خواب‌آلودگی

خواب‌آلودگی از عوارض نسبتاً شایع اولانزاپین است و برای بعضی بیماران ممکن است در روزهای اول شدیدتر باشد.

همین ویژگی گاهی باعث می‌شود بیمار احساس کند «ذهنش آرام‌تر شده»، اما نباید آرام‌شدن ناشی از خواب‌آلودگی را با درمان کامل بیماری یکی دانست.

اگر خواب‌آلودگی شدید باشد، پزشک می‌تواند زمان مصرف یا دوز دارو را بررسی کند.

آیا اولانزاپین پرولاکتین را بالا می‌برد؟

اولانزاپین می‌تواند در برخی افراد باعث افزایش پرولاکتین شود، هرچند افزایش پرولاکتین معمولاً از مشکلات برجسته‌تر آن نسبت به برخی داروهای ضدروان‌پریشی دیگر نیست.

در صورت بروز علائمی مانند اختلال قاعدگی، ترشح شیر، کاهش میل جنسی یا اختلالات جنسی، بررسی این موضوع می‌تواند لازم باشد.

آیا اولانزاپین اعتیادآور است؟

اولانزاپین مانند مواد مخدر یا داروهایی مانند بنزودیازپین‌ها، دارویی با الگوی معمول اعتیاد و وابستگی رفتاری محسوب نمی‌شود.

اما این به معنی آن نیست که می‌توان آن را خودسرانه قطع کرد.

قطع ناگهانی دارو می‌تواند با بی‌خوابی، بی‌قراری، تهوع، بازگشت علائم و در برخی بیماران افزایش خطر عود بیماری همراه شود. کاهش دوز باید با نظر پزشک و معمولاً به شکل تدریجی انجام شود.

سالمندان مبتلا به دمانس؛ یک هشدار مهم

اولانزاپین برای درمان روان‌پریشی مرتبط با دمانس در سالمندان تأیید نشده است.

داروهای ضدروان‌پریشی در سالمندان مبتلا به روان‌پریشی ناشی از دمانس با افزایش خطر مرگ همراه هستند و خطر حوادث عروق مغزی مانند سکته نیز مطرح است. به همین دلیل این موضوع در برچسب دارویی به صورت هشدار جدی درج شده است.

بنابراین عبارت قدیمی «خطر مینی‌سکته» بهتر است با مفهوم دقیق‌تر حوادث عروق مغزی مانند سکته و TIA جایگزین شود.

اولانزاپین در بارداری و شیردهی

این تصور که «اولانزاپین در بارداری مطلقاً ممنوع است» بیان دقیقی نیست.

در بارداری باید فایده ادامه درمان در برابر خطرات احتمالی برای مادر و جنین سنجیده شود. مصرف داروهای ضدروان‌پریشی در اواخر بارداری نیز می‌تواند با علائم حرکتی یا علائم قطع/سازگاری در نوزاد همراه باشد.

بنابراین تصمیم درباره ادامه یا تغییر دارو در دوران بارداری باید با روان‌پزشک و متخصص زنان انجام شود و قطع خودسرانه دارو نیز می‌تواند خطرناک باشد.

سیگار و اولانزاپین

یک نکته کمتر شناخته‌شده این است که سیگار می‌تواند متابولیسم اولانزاپین را تحت تأثیر قرار دهد.

بنابراین اگر فردی که اولانزاپین مصرف می‌کند، مقدار سیگار کشیدن خود را به شکل قابل توجهی کم کند یا ترک کند، بهتر است پزشک را در جریان بگذارد؛ زیرا ممکن است سطح دارو و در نتیجه عوارض آن تغییر کند.

قبل و هنگام مصرف اولانزاپین چه چیزهایی باید بررسی شود؟

در شروع درمان، بسته به شرایط بیمار، معمولاً توجه به موارد زیر اهمیت دارد:

– وزن و شاخص توده بدنی
– فشار خون و وضعیت قلبی ـ عروقی
– قند خون یا HbA1c
– چربی خون
– سابقه دیابت و بیماری‌های متابولیک
– عوارض حرکتی
– وضعیت پرولاکتین در صورت وجود علائم
– سایر داروهای مصرفی
– وضعیت تغذیه و فعالیت بدنی

در طول درمان نیز وزن و آزمایش‌های متابولیک باید به صورت دوره‌ای پیگیری شوند.

خوب و بد اولانزاپین چیست؟

اگر بخواهیم بسیار ساده بگوییم، نقطه قوت اولانزاپین اثر درمانی آن در بیماری‌های شدید روان‌پزشکی، به‌خصوص اسکیزوفرنی و مانیا است؛ نقطه ضعف مهم آن نیز بار متابولیک، افزایش وزن و خواب‌آلودگی است.

بنابراین سؤال درست این نیست که:

«اولانزاپین داروی خوبی است یا بد؟»

سؤال درست این است:

«برای این بیمار، با این تشخیص، این شرایط جسمی و این سابقه درمانی، آیا فایده اولانزاپین از خطرات آن بیشتر است؟»

ممکن است برای یک بیمار، اولانزاپین یکی از مؤثرترین داروهای ممکن باشد و برای بیمار دیگری، به دلیل چاقی، دیابت یا عوارض شدید، انتخاب مناسبی نباشد.

به همین دلیل، اولانزاپین دارویی نیست که بتوان آن را بر اساس تجربه یک دوست، یک کامنت اینترنتی یا توصیه داروخانه شروع یا قطع کرد.

انتخاب دوز، ترکیب دارویی و مدت درمان باید بر اساس تشخیص و شرایط اختصاصی هر بیمار توسط روان‌پزشک انجام شود.